Type I psoriasis begint meestal vóór het veertigste levensjaar en gaat relatief vaak samen met een familiegeschiedenis van psoriasis. Type II psoriasis ontstaat meestal na het veertigste levensjaar en is minder vaak met erfelijke aanleg verbonden. Dit onderscheid heeft vooral betrekking op de leeftijd waarop psoriasis begint en op de aanwezigheid van psoriasis in de familie; het beschrijft niet één afzonderlijke huidvorm.
Psoriasis kan op elke leeftijd beginnen, ongeacht of het in de familie voorkomt, en heeft een chronisch karakter. Een persoon kan bijvoorbeeld meerdere vormen tegelijk hebben zoals psoriasis vulgaris, psoriasis capitis en psoriasis inversa.
Wat betekenen type I en type II psoriasis?
Type 1: Onset before the age of 40 with positive family history of psoriasis, associated with HLA-Cw6.
Type 2: Onset before the age of 40 with no family history of psoriasis and no antigen association.
Type I psoriasis typically begins before the age of 40 and is often associated with a family history of the condition. Type II psoriasis usually starts after the age of 40 and is less commonly linked to family history.
Er wordt een onderscheid gemaakt tussen: psoriasis vulgaris type 1: treedt meestal op vóór het dertigste levensjaar, psoriasis type 2a: verschijnt tussen het dertigste en het zestigste levensjaar, psoriasis type 2 b (komt minder voor): treedt pas op na het zestigste levensjaar.
Deze indelingen worden niet helemaal hetzelfde gebruikt. De indeling type I en type II legt de nadruk op de leeftijd van ontstaan en erfelijke aanleg, terwijl de indeling type 1, type 2a en type 2b de leeftijd binnen psoriasis vulgaris verder opsplitst.
Type I psoriasis
Type I psoriasis ontstaat meestal op jongere leeftijd, vaak vóór het veertigste levensjaar. Een positieve familiegeschiedenis komt bij deze vorm relatief vaak voor en de aandoening wordt in verband gebracht met HLA-Cw6.
Psoriasis kan al in de kindertijd beginnen. Psoriasis guttata of druppelpsoriasis komt daarbij vaak voor en ontstaat vaak na een streptokokkeninfectie (keelontsteking).
Type I psoriasis kan zich uiten als psoriasis vulgaris, maar ook als een andere klinische vorm. De leeftijd waarop psoriasis begint bepaalt dus niet automatisch welke huidvorm iemand heeft.
Type II psoriasis
Type II psoriasis begint meestal op latere leeftijd, doorgaans na het veertigste levensjaar. Een familiegeschiedenis van psoriasis komt hierbij minder vaak voor dan bij type I psoriasis.
Psoriasis type 2a verschijnt tussen het dertigste en het zestigste levensjaar, terwijl psoriasis type 2 b, die minder voorkomt, pas na het zestigste levensjaar optreedt.
Ook bij een later begin kan psoriasis verschillende lichaamszones en klinische vormen treffen. Psoriasis vulgaris, psoriasis capitis, psoriasis unguium en psoriasis inversa kunnen voorkomen zonder dat de leeftijd van ontstaan de uiterlijke kenmerken volledig voorspelt.
Type I en type II zijn niet hetzelfde als de klinische vormen
Psoriasis kent verschillende klinische subtypen en symptomen. De klinische vorm wordt vooral bepaald door het uiterlijk van de huidafwijkingen en de plaats waar ze voorkomen, terwijl type I en type II vooral verwijzen naar het ontstaan van de ziekte.
Er bestaan verschillende vormen van psoriasis. De meest voorkomende vorm is de symmetrisch op het lichaam voorkomende psoriasis vulgaris. Daarnaast bestaat de druppelvorm (psoriasis guttata), de vorm die in lichaamsplooien zit (psoriasis inversa), en de vorm die aan handpalmen en voetzolen zit (psoriasis palmoplantaris).
Ook wordt psoriasis genoemd naar een specifieke plaats op het lichaam, bijv. hoofdhuid (psoriasis capitis) of nagels (psoriasis unguüm). Psoriasis kan ook op de gewrichten slaan, dan heet het artritis psoriatica (psoriasis reuma).
| Indeling | Belangrijkste kenmerken |
|---|---|
| Type I psoriasis | Meestal begin vóór het veertigste levensjaar; vaak familiegeschiedenis; geassocieerd met HLA-Cw6. |
| Type II psoriasis | Meestal begin na het veertigste levensjaar; minder vaak familiegeschiedenis. |
| Psoriasis vulgaris | Meest voorkomende klinische vorm, met scherp begrensde plaques en schilfers. |
| Psoriasis guttata | Kleine, druppelvormige, schilferende plekjes, vaak na een streptokokkeninfectie. |
| Psoriasis inversa | Gladde, ontstoken plekken in lichaamsplooien. |
| Psoriasis pustulosa | Pusblaasjes, lokaal of over een groot deel van het lichaam. |
| Erytrodermische psoriasis | Ernstige, uitgebreide roodheid en sterke afschilfering van de huid. |
De meest voorkomende klinische vorm: psoriasis vulgaris
Psoriasis vulgaris, ook wel gewone psoriasis genoemd, is het meest voorkomende type psoriasis. Plaque psoriasis is the most common type, affecting up to 80 percent of those with psoriasis.
Psoriasis vulgaris (gewone psoriasis) is de term voor de klassieke psoriasis, met scherp begrensde verheven erythemato-papulo-squameuze lesies (plaques, papels) van wisselende grootte op de voorkeurslokalisaties (strekzijde elleboog en knie, vaak symmetrisch, stuit boven bilspleet, behaarde hoofd, rond de navel).
Het typische letsel bij deze vorm is een erythematosquameuze plaque, dat is een rode, duidelijk afgebakende plek, rond tot ovaal van vorm, die bedekt is met zilverwitte stukjes huid (schilfers) die loskomen.
Onbehandeld zijn de plekken wit en schilferend (kaarsvetfenomeen). De loskomende schilfers kunnen heel dik zijn; onder die afschilferende plek zit een rode huidzone.
Plaques can appear anywhere on the body as raised patches of inflamed, itchy, and painful skin with scales. For some people, the skin may be red with silvery-white scales. For others, plaques may look more purple. This may depend on the skin type of the individual.
Het aantal letsels varieert en de letsels zijn ook niet allemaal even groot. Meestal hebben ze de grootte van een druppel tot een muntstuk, maar soms zijn ze nog groter.
De zones die het vaakst worden getroffen, zijn de zones die onderhevig zijn aan wrijving: de ellebogen en de strekzijde van de voorarmen, de knieën, de lumbosacrale regio (onderrug), de hoofdhuid en de nagels.
Andere vormen die naast type I of type II kunnen voorkomen
Psoriasis guttata
Psoriasis guttata, ook wel druppelpsoriasis genoemd, wordt gekenmerkt door kleine, druppelvormige schilferende plekjes (kleiner dan een centimeter). De plekjes zitten vaak verspreid over de romp, de armen en de benen.
Guttate psoriasis affects roughly 8 percent of people living with psoriasis. Signs of guttate psoriasis include small, round, red or discolored spots caused by inflammation.
Guttate psoriasis is the second most common after plaque psoriasis and occurs most often in children and adolescents. In most cases, guttate psoriasis clears on its own within a few weeks or months, but it can return intermittently or progress to plaque psoriasis.
Deze vorm komt vaker voor bij meisjes en ontstaat vaak na een streptokokkeninfectie (keelontsteking). Sommige mensen ervaren jeuk, terwijl anderen geen klachten hebben.
Psoriasis inversa
Psoriasis inversa verschijnt in lichaamsplooien, zoals onder de oksels, onder de borsten, in de lies, in het genitale gebied, achter de knieën en tussen de billen.
Inverse psoriasis affects one-quarter of people living with psoriasis. Signs of inverse psoriasis include inflamed deep-red or darkened skin that is smooth and not scaly.
Inverse psoriasis appears as very red, smooth and shiny lesions in body folds, such as behind the knees, under the arms, in the groin, or under the breasts. Inverse psoriasis often occurs together with other types of psoriasis.
Het kan ernstige jeuk en pijn veroorzaken en kan verergeren door zweet en wrijving. Omdat de huid in plooien vochtig is en voortdurend tegen elkaar kan schuren, zijn de plekken daar vaak gladder en minder schilferend dan plaques op de ellebogen of knieën.
Psoriasis pustulosa
Pustuleuze psoriasis is een heel specifiek en weinig voorkomend type psoriasis dat wordt gekenmerkt door geelachtige puistjes, oftewel kleine, met pus gevulde blaasjes.
Pustular psoriasis affects about 3 percent of people living with psoriasis. Symptoms include pustules (white, pus-filled, painful bumps) that may be surrounded by inflamed or reddened/discolored skin.
Deze pusblaasjes zijn steriel en kunnen dus geen andere lichaamszones of mensen besmetten. Pustular psoriasis may appear only on certain areas of the body, such as the hands and feet, or it may cover most of the body.
Als ze over het hele lichaam voorkomen, gaat het om een ernstige aandoening met verslechtering van de algemene gezondheid, koorts en vaak ook gewrichtsproblemen.
Depending on extension, pustular psoriasis can be generalized or localized. Het kan worden uitgelokt door bepaalde geneesmiddelen, het plotseling stoppen van een behandeling, infecties of zwangerschap.
Erythrodermische psoriasis
Erythrodermische psoriasis is een zeldzame en ernstige vorm van psoriasis. Deze gegeneraliseerde psoriasis tast meer dan 90% van de huidoppervlakte aan.
Erythrodermic psoriasis is rare, affecting about two percent of people living with psoriasis. This type of psoriasis can cause intense redness or discoloration and shedding of skin layers in large sheets.
De psoriasisplekken schilferen enorm veel en de huid kan volledig rood zien (erythrodermie). Het is een ernstige vorm van psoriasis die door de overdadige afschilfering eiwitverlies kan veroorzaken, de lichaamstemperatuur kan ontregelen en in sommige gevallen zelfs levensbedreigend is.
Andere symptomen zijn ernstige jeuk en pijn, veranderingen in hartslag en temperatuur, uitdroging en nagelveranderingen. Het is belangrijk om bij een erythrodermische opflakkering onmiddellijk een zorgverlener te raadplegen.
De meest frequente uitlokkende factoren zijn geneesmiddelen, infecties en het abrupt stoppen van een systemische psoriasisbehandeling.
Psoriasis van de nagels en hoofdhuid
Psoriasis capitis, psoriasis unguium, psoriasis inversa en psoriasis artropathica, of artritis psoriatica, kunnen voorkomen in het kader van een psoriasis vulgaris, maar ook geïsoleerd.
Psoriasis unguïum is nagelpsoriasis. Psoriasis capitis is psoriasis op de hoofdhuid.
Nagelpsoriasis kan leiden tot putjes in de nagels, een abnormale nagelgroei en verkleuring. Psoriasis op de hoofdhuid kan samengaan met plaques buiten de haargrens, maar kan ook als afzonderlijke lokalisatie voorkomen.
Artritis psoriatica
Artritis psoriatica is een gewrichtsontsteking die samen met psoriasis kan voorkomen. In minstens 20% van de gevallen gaat psoriasis gepaard met een pijnlijke gewrichtsaandoening.
De psoriasis aan de gewrichten komt voor bij ongeveer 15% van de mensen met psoriasis. In 20% van de gevallen gaat de huidziekte gepaard met een gewrichtsaandoening (artritis psoriatica).
Deze specifieke vorm van artritis treft vooral de vinger- en teengewrichten. Soms tast hij ook de wervelkolom en de sacro-iliacale of heiligbeengewrichten aan.
In 75% van de gevallen treden de reumatische klachten op na de huidaandoening. Ze zouden te verklaren zijn door een vrij algemeen auto-immuunverschijnsel waarbij het lichaam eigen weefsel aanvalt (de huid, maar ook de gewrichten).
Kunnen type I en type II meerdere psoriasisvormen omvatten?
Een persoon kan bijvoorbeeld meerdere vormen tegelijk hebben zoals psoriasis vulgaris, psoriasis capitis en psoriasis inversa. Er bestaan vijf types psoriasis. Het is mogelijk om meer dan één type psoriasis tegelijk te hebben en in de loop van het leven meer dan één type psoriasis te ontwikkelen.
Behandelingen kunnen variëren afhankelijk van het type en de plaats van de psoriasis. Psoriasis kan verschillende vormen aannemen, verschillende lichaamszones treffen en in verschillende graden van ernst voorkomen.
De manier waarop psoriasis zich uit, verschilt sterk van de ene patiënt tot de andere. In het merendeel van de gevallen manifesteert psoriasis zich vooral door rode plekken die bedekt zijn met witachtige huidschubben (schilfers).
Bij de meeste patiënten veroorzaken de letsels zware jeuk (pruritus). Als die letsels op plaatsen zoals de voetzolen voorkomen, kunnen ze pijnlijk zijn en het stappen bemoeilijken.
Erfelijkheid en uitlokkende factoren
De pathogenese is nog steeds niet geheel opgehelderd. Psoriasis is een chronische auto-immuunziekte die de groeicyclus van huidcellen versnelt en daardoor dikke, schilferende plekken veroorzaakt.
Als luxerende factoren worden o.a. genoemd beta-blokkers, ACE-remmers, lithiumcarbonaat, chloroquin, infecties met name streptokokken, trauma van de huid (Köbnerfenomeen) en psychosociale stress.
Psoriasis kan worden uitgelokt door factoren zoals stress, infecties, huidbeschadiging, bepaalde geneesmiddelen, roken, overmatig alcoholgebruik en veranderingen in het weer.
Psoriasis is niet besmettelijk en kan niet door lichamelijk contact van de ene persoon op de andere worden overgedragen.
Ernst van psoriasis en plaats van de afwijkingen
Psoriasis kan worden geclassificeerd volgens het type, de aanwezigheid van pustels, de pathogenetische oorzaak, het aangedane lichaamsgebied en de ernst.
Een gebruikelijke indeling naar uitgebreidheid is: milde psoriasis wanneer minder dan 3% van het lichaam is aangedaan, matige psoriasis wanneer 3 tot 10% is aangedaan en ernstige psoriasis wanneer meer dan 10% van het lichaam is aangedaan.
Deze eenvoudige indeling is gemakkelijk in de praktijk te gebruiken. De handpalm vertegenwoordigt ongeveer 1% van het lichaamsoppervlak.
De Psoriasis Area and Severity Index (PASI) beoordeelt zowel het aangedane lichaamsoppervlak als de ernst van de huidafwijkingen en geeft een gecombineerde score van 0 tot 72. Een score van 0 staat voor een gezonde persoon zonder ziekte, terwijl een PASI-score van 72 het maximale niveau van ziekte weergeeft.
De PASI-schaal is complexer en kan moeilijk in de dagelijkse klinische praktijk worden toegepast. De schaal wordt vaak in onderzoek gebruikt, terwijl zorgverleners in de praktijk vaak eenvoudigere methoden gebruiken om de ernst te classificeren.
Behandeling bij type I en type II psoriasis
De keuze van de behandeling hangt niet alleen af van type I of type II, maar ook van de klinische vorm, de plaats, de uitgebreidheid, de ernst, de klachten en het bijwerkingenprofiel.
De voorkeur voor een bepaalde therapie wordt mede bepaald door gebruiksvriendelijkheid en bijwerkingsprofiel. In eerste instantie probeert men uit te komen met lokale therapie, tenzij de psoriasis zeer uitgebreid is.
Als lokale therapie onvoldoende effectief is, te veel bijwerkingen geeft of te bewerkelijk wordt voor de patiënt, is lichttherapie de volgende stap. Als ook lichttherapie, al dan niet gecombineerd met dagbehandeling (licht, teer, bad) niet meer helpt, is systemische therapie de volgende stap.
Lokale behandeling
Lokale therapie kan bestaan uit corticosteroïden, corticosteroïden met salicylzuur, calcipotriol en calcitriol, corticosteroïden met calcipotriol, teerpreparaten en cignoline.
Indifferente therapie omvat vette zalven en keratolytica, zoals salicylzuur en ureum. Keratolytica kunnen worden gebruikt om schilfers los te maken, ook op de behaarde hoofdhuid.
Meestal wordt een klasse III-IV corticosteroïd of een combinatiepreparaat gebruikt, zoals calcipotriol met betamethason.
Lichttherapie
Bij lichttherapie wordt meestal UVB TL-01, oftewel smalspectrum-UVB, toegepast. PUVA is ook een optie, maar kan meer bijwerkingen opleveren vanwege de psoralenen.
In het algemeen probeert men niet vaker dan één keer per jaar een lichttherapiekuur te geven om de UV-belasting van de huid te beperken, maar in bijzondere gevallen kan men daarvan afwijken.
Andere genoemde mogelijkheden zijn zonlicht, lokale PUVA en zon- en zeekuren, waaronder Dode Zee-therapie (heliobalneo-thalasso-therapie).
Systemische behandeling
Systemische therapie kan bestaan uit methotrexaat, fumaarzuur, ciclosporine, Neotigason (acitretine), Otezla (apremilast) en prednison.
Voor de introductie van de biologicals werden de conventionele systemische therapieën op basis van werking en bijwerkingen wel eens in een voorkeursvolgorde geplaatst: methotrexaat, ciclosporine, neotigason, fumaarzuur en prednison.
Neotigason en fumaarzuur staan op een lagere plaats omdat ze niet bij iedereen even goed werken, maar als ze werken en goed verdragen worden kan men er langdurig mee doorgaan.
Prednison wordt liever niet gebruikt omdat het na staken een reboundfenomeen geeft. De laatste jaren is er meer waardering voor fumaarzuur en in richtlijnen verschijnt fumaarzuur nu als een eerstekeuzemiddel of direct na methotrexaat.
Werkt een bepaalde therapie niet meer, dan wordt een andere gekozen volgens het principe van rotational therapy. In een latere fase kan dezelfde therapie opnieuw werkzaam zijn.
Biologicals en andere doelgerichte middelen
Indien conventionele middelen niet werken of te veel bijwerkingen hebben en de patiënt plaque-type psoriasis van voldoende ernst heeft, komen biologicals in aanmerking.
Biologicals beïnvloeden het immuunsysteem, met enkele consequenties om rekening mee te houden. De voorkeursvolgorde van biologicals varieert door de jaren heen en is afhankelijk van de ervaringen van dermatologen en van factoren zoals de vergoedingsstatus en het preferentiebeleid.
Biologicals voor psoriasis zijn vaak ook effectief voor andere inflammatoire aandoeningen zoals reumatoïde artritis, de ziekte van Crohn of hidradenitis suppurativa.
Tot de genoemde biologicals en overige doelgerichte middelen behoren bimekizumab, certolizumab pegol, secukinumab, etanercept, adalimumab, tildrakizumab, brodalumab, infliximab, risankizumab, deucravacitinib, spesolimab, ustekinumab, ixekizumab en guselkumab.
Wanneer medische beoordeling belangrijk is
Een medische beoordeling is belangrijk wanneer huidafwijkingen voor het eerst ontstaan, wanneer niet duidelijk is of het om psoriasis gaat of wanneer klachten ondanks behandeling aanhouden.
Condities die met psoriasis kunnen worden verward zijn eczeem, seborroïsche dermatitis, schimmelinfecties en lupus. Deze aandoeningen hebben elk onderscheidende kenmerken, maar kunnen op psoriasis lijken.
Bij uitgebreide roodheid van vrijwel de gehele huid, sterke pijn, hevige jeuk, forse afschilfering, koorts, uitdroging, veranderingen in hartslag of lichaamstemperatuur is onmiddellijk medische hulp nodig.
Ook aanhoudende gewrichtspijn, gewrichtsstijfheid of zwelling verdient medische beoordeling, omdat artritis psoriatica gewrichtsschade kan veroorzaken.
