Het gezicht van een bij uitvergroot: kenmerken, verschillen en bijzondere details

Het gezicht van een bij bestaat uit opvallende onderdelen zoals de voelsprieten, kaken, ogen, beharing en soms een karakteristieke gezichtstekening. Uitvergroot kun je daarmee beter zien of je met een bij, zweefvlieg of wesp te maken hebt.

Bijen zijn er in vele soorten en maten. Hommels zijn grote, dikke bijen met een wollige, kleurrijke beharing. Andere bijen zijn juist klein, slank en bijna kaal. De kleuren variëren van geheel zwart of metaalgroen tot bontgekleurd met rode, witte of gele vlekken.

De belangrijkste kenmerken van een bijengezicht

Met ondergenoemde kenmerken zullen veel bijen van zweefvliegen en wespen te onderscheiden zijn, maar vooral in het begin is het soms nog lastig. In het veld komt het dan aan op ervaring. Onder een microscoop kun je ook naar andere kenmerken kijken.

In de praktijk is het makkelijker om naar de lengte van de voelsprieten op de kop te kijken: bijen hebben lange sprieten, zweefvliegen meestal korte. Ook hebben bijen kaken onderaan kun kop, vliegen hebben alleen een tong.

De voelsprieten zijn dus een van de duidelijkste onderdelen van het gezicht. De kaken bevinden zich onderaan de kop en zijn bij een sterk uitvergrote bij goed zichtbaar.

Voelsprieten

Bijen hebben lange sprieten. Zweefvliegen hebben meestal korte sprieten, waardoor dit kenmerk vaak helpt bij een eerste herkenning.

De voelsprieten staan aan de voorkant van de kop en worden gebruikt om de omgeving waar te nemen. Bij het bekijken van een foto of microscopisch beeld vallen ze op door hun lengte en fijne segmenten.

Kaken en tong

Ook hebben bijen kaken onderaan kun kop, vliegen hebben alleen een tong.

De kaken onderscheiden een bijengezicht van het gezicht van een vlieg. Bij een bij zie je aan de onderzijde van de kop dus meer dan alleen een tong.

Beharing op de kop

Sommige zweefvliegen lijken door hun beharing sterk op bijen, maar verschillen hiervan doordat zij twee vleugels hebben. Bijen hebben vier vleugels.

Veel bijen zijn door hun lange beharing van wespen te onderscheiden. Wespen zijn veel kaler. Ook hebben bijen vaak een bosje extra lange haren aan hun achterpoten, waarmee ze stuifmeel verzamelen.

De beharing kan op het eerste gezicht vooral op het lichaam en de poten opvallen, maar ze draagt bij aan het algemene uiterlijk van de bij. Hommels hebben een bijzonder dicht en wollig uiterlijk.

Een bij herkennen tegenover een zweefvlieg

Hierdoor kan het lastig zijn om bijen te onderscheiden van zweefvliegen en wespen. Sommige zweefvliegen lijken door hun beharing sterk op bijen, maar verschillen hiervan doordat zij twee vleugels hebben.

Bijen hebben vier vleugels. De voor- en achtervleugels van bijen liggen echter vaak over elkaar, zodat lijkt alsof ze maar twee vleugels hebben.

In de praktijk is het makkelijker om naar de lengte van de voelsprieten op de kop te kijken: bijen hebben lange sprieten, zweefvliegen meestal korte. Ook hebben bijen kaken onderaan kun kop, vliegen hebben alleen een tong.

Een bij herkennen tegenover een wesp

Het meest voorkomende misverstand: "Is dat nou een bij of een wesp?" Ze hebben allebei strepen, maar dat is zo'n beetje het enige wat ze gemeen hebben.

Wespen zijn felgeel met scherpe zwarte strepen. Hun lichaam is glad en glanzend, zonder haartjes. Ze zijn slanker en hebben een opvallende 'taille'.

Honingbijen daarentegen zijn doffer van kleur, met zachtere overgangen tussen de strepen. Ze hebben een licht behaard lijfje, wat je bij een wesp niet ziet.

Veel bijen zijn door hun lange beharing van wespen te onderscheiden. Wespen zijn veel kaler. Ook hebben bijen vaak een bosje extra lange haren aan hun achterpoten, waarmee ze stuifmeel verzamelen.

Bij sommige bijen zitten deze speciale haren aan de onderkant van hun achterlijf. Wespen hebben nooit zulke lange haren aan poten of achterlijf.

Uitzonderingen bij bijna kale bijen

Er zijn echter ook bijen (zoals wespbijen en maskerbijen) die bijna kaal zijn en een zwart met geel, wit of rood kleurenpatroon hebben, waardoor ze erg op wespen lijken.

Juist bij deze soorten zijn alleen kleur en beharing niet altijd voldoende. De vorm van de poten, de monddelen, de voelsprieten en het gedrag geven dan aanvullende aanwijzingen.

Wespen hebben altijd een slanke tars van de achterpoot, terwijl bij bijen het eerste tarslid van de achterpoot vaak verbreed is.

Veel graafwespen zijn van bijen te onderscheiden doordat ze een zilver- of goudkleurig 'snorretje' op de voorkant van hun kop hebben.

Gedrag helpt bij de herkenning

Ook in gedrag is er een belangrijk verschil tussen bijen en wespen. Bijen verzamelen stuifmeel op bloemen, dat ze naar hun nest transporteren.

Wespen zijn ook wel op bloemen te vinden, maar drinken daar alleen nectar en verzamelen geen stuifmeel. Voor hun larven verzamelen wespen dierlijk voedsel.

Een insect dat een prooi vangt of transporteert is dus nooit een bij. Een insect dat stuifmeel verzamelt is nooit een wesp.

Qua gedrag is het verschil nog duidelijker. Wespen zijn opportunisten. Ze komen op zoetigheid af en zijn niet bang om bij je drankje of barbecue aan te schuiven.

Honingbijen daarentegen hebben daar geen interesse in. Ze zijn bezig met hun werk: nectar en stuifmeel verzamelen.

Een honingbij zal je niet lastigvallen tijdens een picknick, tenzij je je in haar vliegroute begeeft.

Het gezicht van een hommel uitvergroot

Hommels zijn de knuffelbare neven van de honingbij. Ze zijn groter (15 tot 25 millimeter) en hebben een dik, pluizig lijf.

Hun kleuren variëren van zwart met gele banden tot oranje en wit. Hommels zijn trager in hun vlucht en maken een kenmerkend brommend geluid.

Ze zijn vaak al vroeg in het voorjaar actief en blijven vliegen bij lagere temperaturen, iets waar honingbijen minder van houden. Hommels zijn essentieel voor de bestuiving van bepaalde planten.

Hun trilling bestuift bloemen die voor andere bijen moeilijk bereikbaar zijn. Zie je een pluizig bolletje in je tuin dat zich traag van bloem naar bloem verplaatst? Grote kans dat het een hommel is.

En goed nieuws: net als honingbijen zijn hommels zachtaardig.

Proeven en zichtbare reacties

Stel je voor: je zet een hommel voor een druppel suikerwater, en na afloop steekt ze haar tong uit alsof ze haar lippen aflikt. Geef je haar iets bitters of zouts, dan schudt ze haar kop en veegt ze haar mond schoon - precies zoals wij zouden doen bij een slok bedorven melk.

Klinkt als iets uit een tekenfilm, maar het is echt waargenomen, in slow motion, door onderzoekers. En het roept een verrassend grote vraag op: hebben hommels zoiets als een gevoelsleven?

Wat onderzoekers zagen

Wetenschappers filmden hommels op het moment dat ze verschillende vloeistoffen proefden, en vertraagden de beelden. Wat ze zagen was opvallend consistent:

• Bij zoet (suikerwater) stak de hommel haar tong - de glossa - naar buiten, een beweging die sterk lijkt op "je lippen aflikken" na iets lekkers.
• Bij bitter of zout ging de kop snel heen en weer en veegde de hommel haar mond schoon: een duidelijk afwerende reactie.

Het cruciale punt: dit waren geen simpele voedingsreflexen of "ik-wil-dit"-gedrag. De onderzoekers maken onderscheid tussen willen (ergens naartoe bewegen) en fijn of vervelend vinden (iets als prettig of onprettig beoordelen).

En het waren juist die laatste, waarderende reacties die ze zagen.

Een klein brein en een mogelijke innerlijke toestand

De studie werd uitgevoerd door professoren Fei Peng en Cwyn Solvi (Southern Medical University in Guangzhou, China), bij achttien hommelkolonies, en verscheen in het gerenommeerde tijdschrift PNAS.

Wat het baanbrekend maakt: dit soort "gezichtsuitdrukkingen" van waardering en afkeer waren nog nooit eerder buiten zoogdieren waargenomen.

Dat een insect met een piepklein brein zulke gedragingen laat zien, zet vraagtekens bij hoe we over het bewustzijn van insecten denken - niet alleen van hommels, maar van insecten in het algemeen.

Zoals professor Peng het samenvat: veel mensen vinden het prima om te zeggen dat insecten kunnen waarnemen, leren en beslissen. Maar zeggen dat ze dingen als aangenaam of onaangenaam ervaren? Daar wringt het bij de meesten.

Dit onderzoek duwt precies tegen dat gevoel aan.

Wat het extra fascinerend maakt: het hommelbrein weegt minder dan een milligram. Naar menselijke maatstaven flinterdun. En toch lijkt dat minuscule brein een vorm van innerlijk leven te kunnen dragen.

Barron wijst er ook op dat er qua breinorganisatie geen groot verschil is tussen een bij en een vlieg. Met andere woorden: als een hommel dit kan, dan zegt dat mogelijk iets over insecten veel breder.

Emotie-achtig gedrag

Belangrijk om als bijenliefhebber goed door te geven: de onderzoekers beweren niet dat hommels menselijke emoties voelen of aantoonbaar bewustzijn hebben. Ze zijn juist voorzichtig.

Neuroetholoog Andrew Barron (Macquarie University, Sydney) verwoordt het mooi: we weten nog niet wat een hommel écht ervaart, maar we kunnen wel emotie-achtig gedrag waarnemen.

Het gaat om een praktisch "kijkvenster" op hun innerlijke toestand - iets waarmee wetenschappers nu experimenteel aan de slag kunnen.

Gezichtsuitdrukkingen zijn, zegt Barron, een belangrijk raam naar de innerlijke wereld van dieren.

Er speelt al lang een spanning in de wetenschap: zijn insecten dieren, of eigenlijk een soort mini-robotjes? Deze studie is weer een stap richting het eerste - richting het idee dat er, in Barrons woorden, "een innerlijk leven" hoort bij het zijn van een bij.

De gewone maskerbij: een klein gezicht met een duidelijk masker

De gewone maskerbijen zijn kleine, slanke, zwarte bijtjes van 4,5 tot 7 mm groot, die wel wat aan mieren doen denken. Ze hebben gele gezichtstekening (‘masker’).

Mannetjes hebben een bijna geheel geel gezicht, met een patroon van zwarte randen. Vrouwtjes hebben alleen twee gele vlekjes naast de ogen.

Deze bijen hebben een glimmend zwart lijfje en nauwelijks haren. De pootjes zijn ook zwart, met wat gele vlekken.

Waarom de maskerbij op een wesp kan lijken

Er zijn echter ook bijen (zoals wespbijen en maskerbijen) die bijna kaal zijn en een zwart met geel, wit of rood kleurenpatroon hebben, waardoor ze erg op wespen lijken.

Bij de gewone maskerbij is vooral de gele gezichtstekening belangrijk. Het gezicht vormt daarmee een duidelijk herkenningspunt, zeker wanneer het dier van voren wordt bekeken of sterk is uitvergroot.

Hoe nestelt de gewone maskerbij?

Ze nestelen in dood hout, holle stengels en ook in bijenhotels. In de binnenkant van het nest legt de vrouwtjesbij nestkamers aan, elk voor één jonge bij.

In elke nestkamer legt ze genoeg stuifmeel, als voedsel voor één larve om op te groeien. Daarna legt ze een eitje en ze maakt de kamer dicht met een vliesje van speeksel.

In het volgende jaar vliegen de jonge bijen uit.

Doordat de gewone maskerbij zo klein en slank is, passen de bijtjes in heel dunne stengels, van een paar millimeters breed. Daarin bouwen ze een nest en ze schuilen er in, ’s nachts of bij slecht weer.

In grotere gangen slapen soms meerdere mannetjes bij elkaar. Ze liggen op hun zij, rug of buik tegen elkaar aan en komen naar buiten zodra de zon gaat schijnen.

Stuifmeel vervoeren zonder zichtbare haarborstels

De meeste bijen verzamelen het stuifmeel voor de larven tussen lange haren aan hun buik of poten. Bij maskerbijen gaat dit anders: zij hebben een krop, een speciaal zakje in hun lijfje, waarin stuifmeel en nectar bewaard wordt.

Daarin wordt het meegenomen naar het nest.

Andere bijzondere kenmerken

Maskerbijtjes ruiken naar citroen. Wetenschappers denken dat de mannetjes die geur produceren om vrouwtjes te lokken om mee te paren.

Maskerbijen doen aan bellenblazen: soms zitten ze stil op een plant en laten een druppel nectar aan hun kaken en tong bungelen. Waarom ze dat doen, dat is een raadsel.

Mannetjes rusten vaak op bloemen en verstoppen zich er in tijdens een regenbui.

Wat een uitvergroot bijengezicht laat zien

Een close-up van een bijengezicht maakt duidelijk hoe verschillend bijen kunnen zijn. Een hommel heeft een groot, pluizig en kleurrijk uiterlijk, terwijl een gewone maskerbij klein, slank, glimmend zwart en bijna kaal is.

Bij sommige soorten vallen vooral de lange voelsprieten en de kaken op. Bij andere soorten is een opvallende gezichtstekening het belangrijkste herkenningspunt.

Voor het onderscheid met zweefvliegen zijn de lange voelsprieten, de kaken en het aantal vleugels belangrijk. Voor het onderscheid met wespen zijn vooral beharing, lichaamsvorm, tarsleden en gedrag bruikbaar.

Toch blijft herkenning in het veld soms lastig. Vooral bijna kale bijen met een zwart-geel, zwart-wit of zwart-rood patroon kunnen sterk op wespen lijken.

Met ervaring, een scherpe foto of een microscoop worden steeds meer details zichtbaar.

tags: #gezicht #van #een #bij #uitvdrgroot